Każdy plik i katalog w Linuksie ma właściciela, grupę i zestaw uprawnień. To dzięki nim jeden użytkownik nie przeczyta prywatnych plików drugiego, a zwykły program nie zmieni plików systemowych. Gdy widzisz „Permission denied”, zwykle nie trzeba niczego „odblokowywać na maksa” – wystarczy zrozumieć, kto i co ma mieć prawo zrobić.
Jak czytać wynik ls -l
Polecenie ls -l pokazuje linie w rodzaju -rw-r--r-- 1 jan jan 2048 raport.odt. Pierwszy znak to typ (- plik, d katalog, l dowiązanie), potem trzy trójki uprawnień: dla właściciela, grupy i pozostałych. Dalej widać właściciela (jan) i grupę (jan).
- r (read) – odczyt pliku; w katalogu: wyświetlenie listy plików.
- w (write) – zmiana pliku; w katalogu: tworzenie, usuwanie i zmiana nazw plików.
- x (execute) – uruchomienie programu lub skryptu; w katalogu: możliwość wejścia do niego.
Uprawnienie w do katalogu pozwala usunąć plik, nawet jeśli do samego pliku nie masz prawa zapisu – to częste źródło nieporozumień.
Zapis ósemkowy
Każdej literze przypisana jest liczba: r = 4, w = 2, x = 1. Sumujesz je dla każdej trójki: rw- to 6, r-x to 5, rwx to 7. Stąd 644 oznacza: właściciel czyta i pisze, reszta tylko czyta.

chmod – zmiana uprawnień
chmod 644 raport.odt– ustawienie uprawnień liczbowo.chmod u+x skrypt.sh– dodanie właścicielowi (u) prawa uruchamiania;gto grupa,opozostali,awszyscy.chmod o-r notatki.txt– odebranie pozostałym prawa odczytu.find projekt -type d -exec chmod 755 {} +orazfind projekt -type f -exec chmod 644 {} +– osobno katalogi i pliki.
Ostatni przykład jest lepszy niż chmod -R 755, które nadałoby prawo uruchamiania wszystkim plikom. Przed rekurencyjną zmianą zawsze sprawdź ścieżkę – chmod -R wykonane przez sudo na katalogu systemowym potrafi unieruchomić system.
chown – zmiana właściciela
Właściciela zmienia administrator: sudo chown jan plik.txt, a właściciela i grupę jednocześnie sudo chown jan:biuro plik.txt. Opcja -R działa rekurencyjnie, np. sudo chown -R jan:jan /srv/dane. Do udostępniania plików kilku osobom lepiej użyć wspólnej grupy niż otwierać pliki dla wszystkich: sudo usermod -aG biuro anna dodaje użytkownika do grupy (zmiana działa po ponownym zalogowaniu). Dlaczego na co dzień warto pracować na koncie bez pełnych uprawnień, wyjaśniamy w tekście o koncie administratora.
umask i listy ACL
Nowe pliki nie dostają uprawnień przypadkowo – decyduje o nich maska umask. Typowa wartość 022 sprawia, że nowe pliki mają 644, a katalogi 755; sprawdzisz ją poleceniem umask. Gdy klasyczny podział na właściciela, grupę i pozostałych nie wystarcza, można użyć list ACL: setfacl -m u:anna:rw plik.txt daje uprawnienia konkretnej osobie, a getfacl plik.txt je wyświetla. Znak + na końcu uprawnień w wyniku ls -l oznacza, że plik ma dodatkowe wpisy ACL.
Dlaczego nie chmod 777
777 oznacza, że każdy użytkownik i każdy proces w systemie (także przejęta usługa, np. serwer WWW) może plik zmienić, podmienić lub usunąć. „Działa po 777” zwykle znaczy tylko, że prawdziwy problem – zły właściciel albo brak członkostwa w grupie – został przykryty. Pliki zapisywalne dla wszystkich znajdziesz poleceniem find /srv -type f -perm -0002.
Wskazówka: SSH odmawia użycia klucza prywatnego, którego uprawnienia są zbyt szerokie. Katalog ~/.ssh powinien mieć 700, a klucz prywatny i authorized_keys – 600. Więcej w poradniku o bezpiecznej konfiguracji SSH.
Bity specjalne i pendrive’y
Katalog /tmp ma uprawnienia drwxrwxrwt – litera t (sticky bit) sprawia, że każdy może tam pisać, ale usunąć plik może tylko jego właściciel. Z kolei s (setuid), widoczne np. przy /usr/bin/passwd, uruchamia program z prawami właściciela pliku – takich ustawień nie nadawaj samodzielnie. Systemy plików FAT32 i exFAT na pendrive’ach nie przechowują uprawnień Linuksa, więc chmod na nich nic nie zmieni; o prawach decydują opcje montowania.
Podsumowanie
- Czytaj uprawnienia poleceniem
ls -l: właściciel, grupa, pozostali. - Pliki zwykle 644, katalogi 755, dane prywatne 600 i 700.
- Problem z dostępem rozwiązuj właścicielem lub grupą, nie 777.
- Rekurencyjne zmiany wykonuj ostrożnie – więcej poleceń w artykule o terminalu.



